Institute for Chemical Neuroscience (iCNS)

Bij veel psychiatrische aandoeningen, zoals depressie, schizofrenie en angststoornissen, is nog onvoldoende bekend wat er precies in de hersenen gebeurt. Onderzoekers willen beter begrijpen welke biologische processen een rol spelen bij het ontstaan van psychiatrische klachten en waarom deze van persoon tot persoon verschillen.

Het Institute for Chemical Neuroscience (iCNS) is een landelijk onderzoeksprogramma waarin wetenschappers uit verschillende vakgebieden samenwerken om deze vragen te beantwoorden. Het gedoneerde hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank (NHB) speelt hierbij een belangrijke rol.

Wat onderzoekt iCNS?

Bij neurologische aandoeningen, zoals de ziekte van Alzheimer en multiple sclerose (MS), kunnen onderzoekers onder de microscoop veranderingen in het hersenweefsel zien. Bij veel psychiatrische aandoeningen zijn zulke duidelijke, kenmerkende veranderingen doorgaans niet vast te stellen met de gebruikelijke onderzoekstechnieken.

Dat betekent niet dat er geen veranderingen in de hersenen zijn. Binnen iCNS onderzoeken wetenschappers welke veranderingen in hersencellen, hun onderlinge verbindingen en moleculen mogelijk samenhangen met psychiatrische symptomen, zoals angst, somberheid en psychosen.

Deze symptomen kunnen bij verschillende aandoeningen voorkomen. Daarom richt het onderzoek zich niet alleen op afzonderlijke diagnoses, maar ook op de biologische processen die mogelijk aan bepaalde klachten ten grondslag liggen.

Hoe wordt het onderzoek uitgevoerd?

Binnen iCNS combineren onderzoekers moderne moleculaire analysetechnieken met geavanceerde computeranalyses en kunstmatige intelligentie.

Daarmee kunnen zij hersenweefsel tot op het niveau van afzonderlijke cellen en moleculen bestuderen en onderzoeken hoe deze verschillen tussen mensen samenhangen met psychiatrische symptomen.

De onderzoekers bestuderen onder andere genen, eiwitten en de verbindingen tussen hersencellen. Door verschillende onderzoekstechnieken te combineren, proberen wetenschappers de biologische processen achter psychiatrische klachten beter te begrijpen.

Wat is de rol van de Nederlandse Hersenbank?

De Nederlandse Hersenbank verzamelt, verwerkt en bewaart hersenweefsel van donoren na hun overlijden. Een deel van dit hersenweefsel wordt gebruikt voor onderzoek binnen iCNS.

Bijzonder aan het materiaal van de NHB is dat het hersenweefsel kan worden gecombineerd met informatie over de medische voorgeschiedenis, psychiatrische klachten, behandelingen en het ziekteverloop van donoren.

Via het donorprogramma NHB-Psy en samenwerkingen met onderzoekscohorten verzamelt de NHB hersenweefsel en bijbehorende gegevens die voor dit onderzoek van grote waarde zijn.

Door de bevindingen in het hersenweefsel te combineren met deze informatie, kunnen onderzoekers nagaan welke veranderingen in hersencellen en moleculen mogelijk samenhangen met specifieke psychiatrische symptomen, ook wanneer deze bij verschillende diagnoses voorkomen.

Wat wil iCNS bereiken?

Een belangrijk doel van iCNS is het ontwikkelen van een zogenoemde hersenatlas van psychiatrische symptomen. Daarmee willen onderzoekers in kaart brengen welke moleculaire veranderingen in verschillende hersengebieden samenhangen met bepaalde klachten en hoe deze van persoon tot persoon verschillen.

Deze kennis kan bijdragen aan een beter begrip van het ontstaan en verloop van psychiatrische aandoeningen. Op langere termijn hopen de onderzoekers hiermee nieuwe aanknopingspunten te vinden voor diagnostiek, het voorspellen van ziekteverloop en de ontwikkeling van gerichtere behandelingen.

Samenwerking en financiering

Binnen iCNS werken neurobiologen, chemici, psychiaters, datawetenschappers en patiëntenvertegenwoordigers samen.

Het onderzoeksprogramma is een samenwerking tussen de Universiteit van Amsterdam, de universiteiten van Leiden, Utrecht en Groningen, de Radboud Universiteit, de Erasmus Universiteit Rotterdam en het Nederlands Herseninstituut, waar de Nederlandse Hersenbank onderdeel van is.

Het tienjarige onderzoeksprogramma wordt gefinancierd vanuit het Zwaartekrachtprogramma van NWO. In 2024 ontving iCNS hiervoor een subsidie van € 23,23 miljoen.

Consortium

De Raad van Bestuur van iCNS wordt gevormd door: Inge Huitinga (Nederlands Herseninstituut/UvA), Paul Lucassen (UvA), Mario van der Stelt (Universiteit Leiden), Bart Eggen (UMC Groningen), Lot de Witte (Radboudumc) en Maarten Kole (Nederlands Herseninstituut/Universiteit Utrecht). De onderzoeksleiders van de deelprojecten zijn: Jörg Hamann (Amsterdam UMC), Inge Holtman (UMC Groningen), Ahmed Mahfouz (LUMC), Sander van Kasteren (Universiteit Leiden), Aniko Korosi (UvA) en Femke de Vrij (Erasmus MC).